Nükleik asit metilasyon biyobelirteçlerinin elektrokimya temelli biyosensörlerle analizi


Arş. Gör. MANOLYA MÜJGAN GÜRBÜZ

Tez Türü: Doktora

Tezin Yürütüldüğü Kurum: Ankara Üniversitesi, Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Türkiye

Tez Danışmanı: Burcu Doğan Topal

Tezin Onay Tarihi: 2026

Tezin Dili: Türkçe

Desteklendiği Program: Diğer

Özet:

Tez kapsamında, nükleik asit metilasyon biyobelirteçleri için elektrokimya temelli biyosensörler geliştirilmiştir. Nükleik asit metilasyonu, DNA ve RNA dizisini değiştirmeden gen ifadesini düzenleyen ve birçok hastalığın erken teşhisinde önemli rol oynayan bir epigenetik mekanizmadır. Özellikle m⁶A gibi metile nükleozitler, çeşitli kanser türlerinin ve nörodejeneratif hastalıkların izlenmesinde değerli biyobelirteçler olarak öne çıkmaktadır. Bu biyobelirteçlerin biyolojik sıvılarda çok düşük derişimlerde bulunması, hızlı, seçici, hassas ve düşük maliyetli analiz platformlarına olan ihtiyacı artırmaktadır. Bu tez çalışmasında, söz konusu metilasyon biyobelirteçlerinin yüksek duyarlılık ve seçicilikle tayinine olanak sağlayacak, aptamer tabanlı elektrokimya ve elektrokemilüminesans (EKL) biyosensör platformlarının geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada öncelikle hedef molekül olan m⁶A'ya özgü aptamerler, GO-SELEX yöntemiyle elde edilmiştir. Elde edilen 5′-tiyol ile modifiye m⁶A aptameri, Au–S etkileşimiyle altın elektrot yüzeyine kendiliğinden yerleşme yöntemiyle immobilize edilmiştir. Elektrokimyasal aptasensörlerin karakterizasyonu dönüşümlü voltametri (DV), diferansiyel puls voltametrisi (DPV) ve elektrokimyasal impedans spektroskopisi (EİS) teknikleriyle; biyobelirtecin tayini ise DPV ve EİS teknikleriyle 0,1 M KCl çözeltisi içerisinde hazırlanmış 5 mM [Fe(CN)₆]³⁻/⁴⁻ redoks probu kullanılarak gerçekleştirilmiştir. EKL aptasensörün karakterizasyonu ve biyobelirteç tayininde Ru(bpy)₃²⁺/TPrA sistemi kullanılmıştır. Önerilen biyosensörün analitik performansı, idrar ortamında DPV, EİS ve EKL yöntemleriyle doğrulanmıştır. Yapılan ölçümlerde, MKH/Apt/AuE aptasensörü pM seviyelerinde düşük teşhis sınırları (DPV: 0,510 pM ve EİS: 0,700 pM) ve geniş doğrusal çalışma aralıkları sunarken, EKL yöntemi ile gerçekleştirilen Apt/AuEBE sensörü ise 0,0291 pM seviyelerinde yüksek hassasiyet göstermiştir. Benzer molekül yapısında olan maddelerle gerçekleştirilmiş seçicilik çalışmalarında ve karmaşık biyolojik matrislerde yaygın girişim yapan maddelere karşı yüksek seçicilik sergileyen sistem, ticari insan idrarı numunelerindeki geri kazanım çalışmasında ise %95'in üzerinde (DPV için %95,70, EİS için %96,20 ve EKL için %106,70) geri kazanım oranları sağlamıştır. Sonuç olarak, bu çalışma literatürde ilk kez m⁶A'nın tayinine yönelik etiketsiz bir elektrokimyasal temelli aptasensör platformu sunmaktadır. Geliştirilen platform, basit hazırlanışı, düşük maliyeti, etiketsiz çalışması ve pM düzeyindeki ayırt ediciliği ile kanser ve nörodejeneratif hastalıkların erken tanısında ve girişimsel olmayan (non-invaziv) izlenmesinde kullanılabilecek güçlü bir alternatif olarak öne çıkmaktadır.